وچ اوڀر جي سياست هميشه کان دنيا جي توجهه جو مرڪز رهي آهي، پر تازين واقعن هن خطي کي ٻيهر عالمي بحث جو مرڪز بڻائي ڇڏيو آهي. ايران خلاف آمريڪا ۽ اسرائيل جي ڪارروائين کان پوءِ عالمي سياست ۾ نه رڳو فوجي ۽ سفارتي بحث وڌيو آهي، پر هڪ نئون سوال به اڀري آيو آهي ته ڇا جديد دور جي جنگين کي به مذهبي رنگ ڏنو پيو وڃي. ڪيترن سياسي مبصرن جو خيال آهي ته تازن بيانن ۽ حڪمت عملين مان اهو واضح ٿئي ٿو ته ڪجهه اڳواڻ جنگي بيانيي کي مذهبي حوالن سان مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن.تازين بيانن مان اهو تاثر ملي ٿو ته جنگ کي رڳو سياسي يا فوجي مسئلو نه پر اخلاقي يا عقيدي جي جدوجهد جي صورت ۾ پيش ڪيو پيو وڃي. آمريڪي قيادت طرفان ڪجهه مذهبي حلقن کي دعائن لاءِ متحرڪ ڪرڻ ۽ اسرائيلي قيادت طرفان بائبل جا حوالا ڏيڻ کي ڪيترائي تجزيه نگار هڪ خاص حڪمت عملي سان جوڙي رهيا آهن. سندن خيال آهي ته جڏهن جنگ کي عقيدي سان ڳنڍيو وڃي ٿو ته پوءِ عوامي جذبات تي گهرو اثر پوي ٿو ۽ قومي حمايت حاصل ڪرڻ آسان ٿي وڃي ٿي.عالمي سطح تي هن رجحان تي شديد بحث جاري آهي. ڪيترن مبصرن جو خيال آهي ته جنگ کي مقدس اصطلاحن ۾ بيان ڪرڻ خطرناڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهڙي بيان بازي سان مخالف ڌر سان ڳالهين جا دروازا تنگ ٿي ويندا آهن. جڏهن جنگ کي خير ۽ شر جي مقابلي طور پيش ڪيو ويندو آهي ته پوءِ سياسي مفاهمت ڏکيو ٿي پوي ٿو. نتيجي طور تڪرار ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ امن جا امڪان گهٽجي سگهن ٿا.حقيقت اها آهي ته سياستدانن طرفان جنگ دوران مذهبي زبان استعمال ڪرڻ ڪا نئين ڳالهه ناهي. تاريخ ۾ ڪيترائي اهڙا مثال موجود آهن جتي سياسي اڳواڻن پنهنجي جنگي مهمن کي مذهبي يا اخلاقي جواز ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. جڏهن وڏا تڪرار جنم وٺندا آهن ته اڳواڻن لاءِ اهو آسان هوندو آهي ته هو جنگ کي اخلاقي جدوجهد طور پيش ڪن ته جيئن عوامي حمايت حاصل ڪري سگهجي.
دهشتگردي خلاف عالمي جنگ جي شروعاتي دور ۾ به اهڙي صورتحال پيدا ٿي هئي جڏهن هڪ عالمي اڳواڻ جنگ کي صليبي جدوجهد سان تشبيهه ڏني هئي. ان بيان کان پوءِ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته ڪيترن ماڻهن ان کي مذهبن جي وچ ۾ ٽڪراءُ طور ڏٺو. بعد ۾ ان بيان کان فاصلو اختيار ڪيو ويو، ڇو ته عالمي سطح تي اهو تاثر پيدا ٿي رهيو هو ته جنگ جو رخ مذهبي مقابلي ڏانهن وڃي رهيو آهي.اڄ جي حالتن ۾ به ساڳي نوعيت جا خدشا ظاهر ڪيا پيا وڃن. ڪجهه رپورٽن موجب آمريڪي فوج جي اندر اهڙا بيان سامهون آيا آهن جن ۾ چيو ويو آهي ته موجوده قيادت کي روحاني حمايت حاصل آهي ۽ فوجين کي مذهبي تقريبن ذريعي حوصلو ڏنو پيو وڃي. اهڙي عمل کي ڪجهه مبصر هڪ اهڙي حڪمت عملي طور ڏسي رهيا آهن جنهن جو مقصد جنگي ماحول ۾ قومي جذبي کي مضبوط ڪرڻ آهي.ٻئي طرف اسرائيلي قيادت به پنهنجي خطابن ۾ مذهبي حوالا ڏئي عوامي جذبات کي متحرڪ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي. بائبل جي تاريخي ڪردارن ۽ قديم قصن جو حوالو ڏيندي جنگ کي هڪ اهڙي جدوجهد طور پيش ڪيو وڃي ٿو جنهن ۾ دشمن کي اخلاقي ۽ تاريخي تناظر ۾ بيان ڪيو وڃي. اهڙي بيان بازي سان سماج ۾ “اسان ۽ اهي” واري سوچ وڌيڪ مضبوط ٿي سگهي ٿي.عالمي ميڊيا ۽ سياسي مبصرن جو خيال آهي ته اهڙي قسم جي بيان بازي نه صرف خطي ۾ پر عالمي سطح تي به بحث کي جنم ڏئي رهي آهي. ڪيترائي مبصر ان ڳالهه تي تنقيد ڪري رهيا آهن ته فوجي فيصلا اصل ۾ سياسي ۽ حڪمت عملي جي بنياد تي ٿيڻ گهرجن، پر جڏهن انهن کي مذهبي رنگ ڏنو وڃي ٿو ته پوءِ صورتحال وڌيڪ حساس ٿي سگهي ٿي.اهو به چيو پيو وڃي ته جڏهن ڪنهن جنگ کي مذهبي يا اخلاقي جدوجهد جي صورت ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو ته پوءِ سياسي سمجھوتي جا رستا تنگ ٿي ويندا آهن. ڇو ته اهڙي صورتحال ۾ مخالف ڌر سان ڳالهين کي اخلاقي يا مذهبي طور غلط قرار ڏنو ويندو آهي. نتيجي طور جنگ ڊگهي ٿي سگهي ٿي ۽ امن جا امڪان گهٽجي سگهن ٿا.هن تڪرار جو هڪ اهم پهلو اهو به آهي ته عالمي سياست ۾ خوف ۽ غير يقيني صورتحال وڌي رهي آهي. جڏهن وڏيون طاقتون هڪ ٻئي سان ٽڪراءَ ۾ اچن ٿيون ته ان جا اثر صرف جنگي ميدان تائين محدود نه رهندا آهن. عالمي معيشت، توانائي جي فراهمي ۽ سفارتي لاڳاپا سڀ متاثر ٿيندا آهن.وچ اوڀر دنيا جي توانائي جو اهم مرڪز آهي. جيڪڏهن هن خطي ۾ جنگ وڌي ٿي ته ان جا اثر سڄي دنيا جي معيشت تي پوندا. تيل جي قيمتن ۾ واڌ، واپار ۾ رڪاوٽون ۽ سياسي عدم استحڪام جهڙا مسئلا عالمي سطح تي بحران پيدا ڪري سگهن ٿا.سياسي مبصرن جو خيال آهي ته موجوده حالتن ۾ ڪيترائي اڳواڻ پنهنجي سياسي مستقبل بابت به پريشان آهن. جڏهن جنگ جا نتيجا اڳواڻن جي اميدن مطابق نه نڪرندا آهن ته پوءِ سياسي دٻاءُ وڌڻ لڳندو آهي. اهڙي صورتحال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي يا نظرياتي بيان بازي استعمال ڪئي ويندي آهي ته جيئن عوامي حمايت برقرار رکي سگهجي.ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته موجوده صورتحال ۾ به اهڙي حڪمت عملي نظر اچي رهي آهي. جڏهن قيادت کي محسوس ٿيندو آهي ته جنگ جا نتيجا غير يقيني آهن يا سياسي تنقيد وڌي رهي آهي ته پوءِ جنگ کي اخلاقي يا مذهبي جدوجهد جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو آهي. اهڙي طريقي سان عوامي جذبات کي متحرڪ ڪري سياسي دٻاءُ گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.پر تاريخ اهو به ٻڌائي ٿي ته اهڙي حڪمت عملي هميشه ڪامياب ثابت نه ٿيندي آهي. جڏهن جنگ ڊگهي ٿي وڃي ۽ معاشي يا انساني نقصان وڌي وڃي ته پوءِ عوامي راءِ تبديل ٿيڻ لڳندي آهي. ان وقت سياسي اڳواڻن کي آخرڪار ڳالهين ۽ سفارتڪاري جو رستو اختيار ڪرڻو پوندو آهي.اڄ جي دنيا اڳ ئي ڪيترن بحرانن کي منهن ڏئي رهي آهي. معاشي مسئلا، توانائي جا بحران ۽ سياسي تڪرار عالمي نظام کي ڪمزور ڪري رهيا آهن. اهڙي صورتحال ۾ جيڪڏهن وڏي جنگ کي مذهبي رنگ ڏنو ويو ته پوءِ ان جا اثر وڌيڪ خطرناڪ ٿي سگهن ٿا.ان ڪري ڪيترن عالمي ماهرن جو خيال آهي ته جنگي بيان بازي ۾ احتياط ضروري آهي. سياستدانن کي اهڙا لفظ استعمال ڪرڻ گهرجن جيڪي صورتحال کي وڌيڪ خراب ڪرڻ بدران حل ڏانهن وٺي وڃن. جيڪڏهن جنگ کي مذهبي مقابلي طور پيش ڪيو ويو ته پوءِ دنيا ۾ ورهاست ۽ تڪرار وڌيڪ وڌي سگهن ٿا.وقت جي ضرورت اها آهي ته عالمي اڳواڻ جنگ بدران سفارتڪاري ۽ ڳالهين کي ترجيح ڏين. تاريخ اهو ٻڌائي ٿي ته هر جنگ جي آخر ۾ مسئلا ڳالهين جي ميز تي ئي حل ٿيندا آهن. جيڪڏهن اهو ئي انجام آهي ته پوءِ دنيا کي وڏي تباهي کان بچائڻ لاءِ جلد ئي امن جي رستي تي قدم وڌائڻ گهرجن.جديد دور ۾ جنگ صرف ٻن ملڪن جي وچ ۾ تڪرار نه رهي آهي، پر ان جا اثر سڄي دنيا تي پوندا آهن. ان ڪري عالمي اڳواڻن لاءِ ضروري آهي ته هو خوف، جذبات ۽ مذهبي نعريبازي بدران عقل، حڪمت ۽ ذميواري سان فيصلا ڪن. جيڪڏهن اهڙو نه ڪيو ويو ته شايد دنيا هڪ اهڙي بحران ڏانهن وڌي وڃي جنهن جا اثر ايندڙ ڪيترن سالن تائين محسوس ٿيندا.
0 تبصرے